Angelica archangelica - Ein merkasta lækningajurt Íslandssögunnar

Ætihvönnin hefur verið nefnd jurt norðursins, því þar þrífst hún best og hefur mesta virkni. Latneska heiti hennar, Angelica archangelica, er tengt sögum af því að á 16. öld hafi erkiengill birst frönskum munki í draumi. Engill þessi benti á jurtina sem lækningu við drepsótt.

Hvönnin hefur árhundruðum saman verið talin ein mikilvægasta lækningajurtin af Norður-Evrópubúum. Öll jurtin var notuð til lækninga, hvort heldur laufin, stilkarnir, fræin eða ræturnar.

Hér eru nokkur dæmi um kvilla sem hvönnin var talin gagnast við:

• smit og eitranir
• slím í öndunarfærum
• brjósthimnubólga
• lifrarkvillar
• meltingartruflanir

Rannsóknir í dag benda til þess að vísindalegar ástæður séu að baki þessum dæmum.

Útflutningur á miðöldum

Hvönnin var mikilvæg útflutningsvara á Íslandi allt frá 9. öld og framundir endurreisnartímabilið. Hún var jafnvel notuð sem gjaldmiðill og verðmæti hennar er augljóst þegar litið er til þess að sérstök viðurlög voru við hvannarstuldi.

Í Grágás, elsta lagariti Íslendinga, er kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn úr annars manns landi og víða annars staðar er sérstakra viðurlaga getið. Í Staðarhólsbók varðar það sex aura sekt séu hvannir teknar í annarra garði, en í Konungsbók varðar það þriggja marka útlegð að taka hvannir í óleyfi.

Hvönn í mat og drykk

Hvönnin er ekki aðeins forn lækningajurt heldur hefur hún einnig notið vinsælda sem bragðefni. Fersk hvönn er notuð sem krydd og jurtin er mikilvægt bragðefni í framleiðslu Chartreuse, Bénédictine, Vermouth og DuBonnet, að ógleymdu hvannarrótarbrennivíninu margfræga.